یا قمرلیلی...یا ظل نهاری

درس هفتم  - اقسام قضایای حملی و شرطی

اقسام قضیه حملی:

قضیه شخصیه

            اگر موضوع قضیه، یک شخص خاص یا یک شیی خاص و یا یک گروه خاص باشد

            مثال برای شخص خاص: ابن سینا شاعر نیست

            مثال برای شیی خاص: تهران پایتخت ایران است

            مثال برای گروه خاص و مشخص: سپاه پاسداران و ارتش ایران از میهن اسلامی دفاع می کنند

                                                  حواریون عیسی 12 نفرند

                                                  مردم ایران هفتاد میلیون نفر هستند

             - می توان گفت، موضوع قضیه شخصیّه یک تصور جزیی است.

قضیه محصوره

           - موضوع قضیه محصوره یک تصور کلی است.

           - موضوع قضیه محصوره یک شخص یا یک چیز معین نیست.

           - موضوع شامل افراد یا چیزهای متعدد می شود.

           - محدوده افراد موضوع را بوسیله سور (همه- هیچ- بعضی) مشخص می کنند.

           - قضیه محصوره یا مثبت است (موجبه) و یا منفی است (سالبه)

           - هر کدام از قضایای موجبه یا سالبه به دو صورت کلی یا جزیی قابل تصور است.

           - پس قضیه محصوره چهار صورت دارد؛

                    1- موجبه کلیه   مثال: هر ایرانی آسیایی است

                    2- موجبه جزئیه   مثال: بعضی ایرانی ها مسلمان هستند

                    3- سالبه کلیه   مثال: هیچ ایرانی آلمانی نیست

                    4- سالبه جزئیه   مثال: بعضی ایرانی ها مسلمان نیستند

           - هر، همه، کل- سور قضیه موجبه کلیه هستند.

           - هیچ، سور قضیه سالبه کلبه است

           - بعضی، برخی، پاره ای، تعدادی و...، سور موجبه جزئیه یا سالبه جزئیه هستند.

اقسام قضیه شرطی:

قضیه شرطی متصل

          موضوع به محمول نسبت داده می شود به شرط وقوع نسبتی دیگر، و نشانه آن اگر یا هر گاه، در اول قضیه است.

          مثال: اگر حمید درس بخواند موفق می شود

-         در قضیه شرطیه متصله ،حکم به پیوستگی و اتصال دو حکم شده است .

مانند : هر ابر به آسمان بیاید باران می بارد .

-         بعضی اوقات حکم به جدایی و عدم اتصال دو حکم شده است .

مانند : اگر علی درس نخواند موفق نمی شود .

-         قضیه شرطی متصل در حقیقت حکم به بودن یا نبودن نسبتی به شرطی بودن یا نبودن نسبتی دیگر .

-         یک قضیه شرطیه متصل از دو قسمت تشکیل شده است ، به مثال توجّه کنید :

اگر                     خدا را یاری کنید                  خدا شما را یاری خواهد کرد

حرف شرط                             مقدم شرط                                            تالی شرط

قسمت اول قضیه را مقدم و قسمت دوم را تالی شرط می نامند

           - در قضیه شرطی متصل، مقدم مستلزم تالی است و یا تالی، تابع مقدم است

به بیانی دیگر: اگر مقدم شرط آمد حتماً و لزوماً تالی به دنبال آن خواهد آمد و تالی شرط به تبع مقدم خواهد آمد

           اگر خدا را یاری کنید لزوماً و حتماً خدا شما را یاری خواهد کرد (یاری شما به خداوند، لزوماً یاری خدا به شما را به دنبال خواهد داشت)

          - جمله ای که با معنای اگر شروع می شود مقدم و جمله ای که در معنای تابع است تالی نامیده می شود

 قضیه شرطی منفصل:

           حکم به جدایی یا اتصال دو محمول در نسبت دادن آن دو به یک موضوع.

           یعنی دو محمول یک جا نتوانند به یک موضوع نسبت داده شوند و یا بتوان هر دو محمول را به موضوع نسبت داد

            مانند: انسان یا سیاه است یا سفید

                   عدد یا زوج است یا فرد

                   علی یا لیسانس دارد یا فوق لیسانس

            - در قضیه شرطی منفصل از «یا» استفاده می شود و همین یا میان دو طرف قضیه فاصله می اندازد

            - در قضیه شرطی منفصل اگر «یا» را حذف کنید، دو قضیه حملی باقی خواهد ماند.

اقسام قضیه شرطی منفصل:

1- منفصل حقیقی:

           حکم به جدایی دو محمول نسبت به یک موضوع که جمع شدن آن دو محمول در آن موضوع محال است و رفع هر دو محمول از آن موضوع هم محال است، به مثال زیر توجه کنید:

           عدد یا زوج است یا فرد

           در این مثال عدد نمی تواند هم زوج باشد و هم فرد (یعنی اجتماع زوج و فرد بودن یک عدد محال است)

          از طرف دیگر عدد نمی تواند نه زوج باشد و نه فرد (یعنی ارتفاع و سلب هر دو هم محال است)

          چند مثال دیگر: انسان یا مذکر است یا مؤنث

                             عالم یا حادث است یا قدیم

                             این شخص یا کور است یا بینا

           برای هر قضیه حقیقیه چهار حالت متصور است: یک نمونه مثال:

             انسان یا مذکر است یا مؤنث

                   1- انسان مذکر است  ß  پس مؤنث نیست       

                   1-          +            ß        -

                   2- انسان مذکر نیست ß  پس مؤنث است                    

                   2-          -            ß        +

                   3- پس انسان مذکر نیستà  انسان مؤنث است        

                   3-          -                à    +

                   4- پس انسان مذکر است à   انسان مؤنث نیست         

                   4-          +               à     -

 در قضیه منفصل حقیقی: 1- درست بودن هم زمان دو طرف قضیه محال است

                              2- غلط بودن هم زمان دو طرف قضیه محال است

                              3- حتماً یکی از دوطرف قضیه درست و طرف دیگر کاذب است.

2- قضیه منفصله مانعه الجمع (غیرقابل جمع در صدق)

           - حکم جدایی دو محمول نسبت به یک موضوع که جمع شدن آن دو محمول در آن موضوع محال است ولی می توان هر دو را از آن موضوع رفع و سلب کرد

           - و یا قضیه ای که محال است دو طرف قضیه درست باشد، اما می تواند هر دو طرف غلط باشد

           - مانعه الجمع یعنی اینکه جمع شدن آن دو محمول در یک موضوع محال باشد (جمع دو طرف آن در درست بودن مانع دارد و محال است.

            به مثال زیر توجه کنید

            گروه خونی علی یا  است یا

در این مثال محال است گروه خونی علی هم  باشد و هم ، اما گروه خونی او می تواند هیچ کدام از این دو مورد نباشد مثلاً   باشد

            چند مثال      دیوار آجری است یا بتنی

                             میز یا چوبی است یا فلزی

                             علی یا کودک است یا نوجوان

برای هر قضیه مانع الجمع چهار حالت متصور است. که در مثال زیر تبیین می شود.

           در لحظه سال تحویل یا در شیراز خواهیم بود یا در اصفهان

1- در لحظه سال تحویل در شیراز خواهیم بود ß پس در اصفهان نیستیم

1-                       +                         ß                -

2- در لحظه سال تحویل در شیراز نیستیم ß پس می توانیم در اصفهان باشیم یا نباشیم

2-                       -                      ß می تواند درست یا غلط باشد

3- پس در شیراز نیستیم à در لحظه سال تحویل در اصفهان هستیم

3-             -            à                    +

4- پس می توانیم در شیراز باشیم یا نباشیم à در لحظه سال تحویل در اصفهان نیستیم

4- می تواند درست یا غلط باشد               à                       -

         خلاصه این که در لحظه سال تحویل یا در شیراز خواهیم بود یا در اصفهان و یا در هیچ کدام، مثلاً مشهد خواهیم بود

         در قضیه منفصل مانع الجمع: 1- محال است هر دو طرف درست باشد

                                           2- ممکن است هر دو طرف غلط باشد

                                           3- ممکن است یک طرف درست و یک طرف غلط باشد.

3- قضیه منفصل مانع الرفع یا مانعه الخُلوّ (غیرقابل جمع در کذب)

           قضیه ای که غلط بودن دو طرف قضیه محال است اما ممکن است هر دو طرف درست باشد

           مانعه الرفع یعنی اینکه محال است هر دو طرف قضیه غلط باشد، اما می تواند هر دو طرف درست باشد

           مانند: پاداش شما یا نقدی است یا غیرنقدی

           در این قضیه پاداش هم می تواند نقدی باشد و هم غیرنقدی یا اینکه به هر دو صورت پرداخت شود ولی عدم پرداخت پاداش محال است. (کذب هر دو محال ولی صدق هر دو جایز است)

           چند مثال دیگر: پاداش عمل تو یا در دنیا می رسد یا در آخرت

                              محبت تو یا در حسین تأثیرگذار است یا در حسن

                              آقای صادقی یا فلسفه تدریس می کند یا منطق و یا کلام

در قضیه شرطی منفصل مانعه الرفع: 1- حتماً یکی از دو طرف قضیه درست است

                                          2- ممکن است هر دو طرف درست باشد

                                          3- ممکن است یک طرف درست و طرف دیگر غلط باشد

                                          4- غلط بودن دو طرف محال است

برای هر قضیه شرطی منفصل مانعه الرفع چهار حالت متصور است:

          پاداش شما یا نقدی است یا غیرنقدی

1-  پاداش شما نقدی است   ß پاداش شما ممکن است غیرنقدی هم  باشد یا نباشد

1-               +               ß ممکن است باشد و یا غلط

2-  پاداش شما نقدی نیست  ß پس پاداش شما غیرنقدی خواهد بود

2-              -               ß                   +

3- ممکن است پاداش شما نقدی باشد یا نباشد à پاداش شما غیرنقدی خواهد بود

3- ممکن است درست باشد یا نباشد             à                   +

4- پس پاداش شما نقدی است  à پاداش شما غیرنقدی نیست

4-             +                   à                -

اقسام قضیه در یک طرح شبکه ای

تهیه شده در گروه آموزشی فلسفه و منطق سازمان آموزش و پرورش فارس

مهدی ريیسی

حسن زرین کلاه